نگرشي بر فيزيولوژي آبزيان كشور در چند دهه اخير

گروه شيلات ومحيط زيست دانشكده منابع طبيعي دانشگاه تهران

علوم شيلاتي بطور عام و فيزيولوژي آبزيان بطور خاص از علوم نوين در سطح جهاني و بخصوص در ايران بشمار مي روند هر چندكه علوم فيزيولوژي در دام و پستانداران داراي تاريخچه و سوابق وسيعتري است. از حضور و بكارگيري علم فيزيولوژي آبزيان دركشور ما شايد مدت زيادي نگذرد. از سالها قبل (دهه 1350 شمسي)، صنعت تزريق هورمون هاي القاء كننده در تكثير ماهيانخاوياري به تكنسين هاي بخش تكثير مراكز پرورش ماهي ايران آموخته مي شد. البته بدون اينكه دانسته شود مكانيسمفيزيولوژيكي قضيه چيست؟ بعدها با گسترش فعاليتها و حضور اساتيد و محققين از دانشگاهها و بخصوص دانشكده دامپزشكيدانشگاه تهران، معني و مفهوم بعضي از موارد فيزيولوژيكي آبزيان به شيلات وارد شد. با گسترش فعاليتهاي شيلات (چه در بخشآبزي پروري و چه در بخش بهره برداري از منابع)، نياز به اين علم و شناخت نكات كليدي در روند زيست و بهره وري از منابعشيلاتي افزونتر گشت. امروزه در بخش هاي متفاوت شيلاتي اين علم (يعني علم فيزيولوژي) بيشتر و بيشتر مورد استفاده قرار ميگيرد، تا علاوه بر تامين اطلاعات پايه ائي علمي، راهكارهاي كاربردي را در عرضه بهره وري شيلاتي ارائه نمايد. امروزه محققين واساتيد و دانش پژوهان مختلف در سطوح دانشگاهي و يا تحقيقاتي جهت پاسخگوئي به نيازهاي علمي و يا كاربردي، بسياري فعاليتهاي گسترده ائي را در جنبه هاي مختلف علوم فيزيولوژيكي آبزيان در دست انجام دارند كه حضور پيش از 22 % از مقالات وارده درامور فيزيولوژيكي در بخش آبزيان كنگره حكايت از اهميت موضوع تحقيق فيزيولوژيكي در سطوح مختلف علوم شيلاتي دارد.

با اين سخن به نظر مي رسد در چند دهه اخير علوم فيزيولوژي آبزيان بتدريج وارد صنايع شيلاتي شده و رو به گسترش است. جهتشناخت بعضي از عناوين بعضي فعاليتهاي تحقيقي در رابطه با افزايش بكارگيري اين علم در صنايع شيلاتي مي توان به موارد زيراشاره نمود.

الف) فيزيولوژي تكثير Reprodoction physiology : اين بخش كه مهمترين بخش بكارگيري علم فيزيولوژي در آبزيان درسطح كشور مي تواند قلمداد گردد، داراي بيشترين گستردگي دربخش هاي تحقيقاتي و دانشگاهي و يا در بخش اجراست. ورود مفاهيم:

-1 شناخت اندامهاي موثر در تكثير آبزيان مثل هيپوتالاموس، هيپوفيز و گنادها

-2 شناخت هورمونهاي موثر مترشحه از غدد درون ريز

RIA, ELISA -3 سنجش اين هورمونها در خوناز طريق بكارگيري روشهاي نوين

-4 شناسائي سيكل توليد مثلي با استفاده از بافت شناسي و هورمون از مواردي بوده است كه در سالهاي اخير توسط محققين به بدنهشيلات وارد شده و هم اكنون در سطوح مختلف ماهيان (استخواني شيرين، لب شور و شور، غضروفي استخواني)، و حتي ميگويپرورشي بكار گرفته مي شود. با توجه به سياست دولت در امر توليد آبزي پروري در كشور كه در طول برنامه چهارم ممكن است ميزانشناخت ،(Mass production) 300 هزار تن برسد و ارائه راهكارهاي توليد بچه ماهيان و يا ميگو بصورت توليد انبوه - آن به 400زواياي مختلف فيزيولوژي تكثير از اهميت خاصي برخوردار است.

ب-فيزيولوژي رشد Growth physiology

در كشور به اين شاخه از علوم فيزيولوژي آبزيان عليرغم اهميت زياد در امر اجرا، كمتر پرداخته شده است. فيزيولوژي از لحاظ موراد زير داراي اهميت است:

-1 تغييرات ساختاري و ترشحات هورموني اندامهاي موثر در رشد دستگاه گوارشي (لوله گوارش، كبد و …)

به تغذيه Endogenous feeding)) -2 تغييرات اندامهاي گوارشي در زمان تغيير فاز زيست از جمله تغيير از مرحله تغذيه دروني تغييرات اندام گوارشي از لحاظ بافت شناسي ،Exogenous feeding)) بيروني

-3 شناخت فعاليتها آنزيمها هورمونهاي مختلف هضمي در دستجات مختلف ماهيان سرد آبي، گرم آبي، ميگوي پرورشي

-4 شناخت مكانسيم هضم، جذب و دفع مواد از جمله مواردي است كه از اهميت خاصي برخوردار است. ما در اين بخش كمتر فعاليت داشته ائيم هر چند كه همكاران و دانشجويان با توجه به اهميت مطلب در حال حاضر به تحقيقاتي از اين دست مي پردازند.

-5 بكارگيري هورمونها در غذاي ماهيان و چگونگي هضم و جذب آنها در آبزي پروري داراي اهميت است كه بايد بعضي تحقيقات به اين امر اختصاص داده شود.

-6 شناخت هورمونهاي رشد، مكانيسم ترشح آن، روند تاثير گذاري آن مي تواند از اهداف در اين بخش باشد. ) (

-7 شناخت ژنTransgenic fish هورمون رشد در ماهيان و ساخت ماهيان ترا ريخته Osmorgulation physiology

ج) فيزيولوژي تنظيم فشار اسمزي

در اين بخش موارد متعددي وجود دارد كه از اهميت بالائي برخوردار است از جلمه:

-1 مكانيسم تغييرات عوامل فيزيولوژيك در ماهيان لارو يا ميگو گذر از يك محيط به محيط ديگر زيستي مثلاً چگونگي تغييرات اطلاعات ما Upstream migration فيزيولوژيكي اندامهاي موثر در مهاجرت ماهيان از آب لب شور به شيرين در زمان تخم ريزي در اين مورد بسيار كم است عليرغم اينكه سالانه بسياري از ماهيان مولد در حال رهسپار به بالادست رودخانه بعنوان مولد صيد و تكثير مصنوعي از آنجا انجام مي پذيرد.

Downstream migration -2 تغييرات فيزيولوژيكي اندامهاي موثر در مهاجرت بچه ماهيان از آب شيرين به آبهاي لب شور - حدوداً 20 ميليون قطعه بچه ماهيان خاوياري، بيش از 200 ميليون بچه ماهي سفيد و 50 هزار بچه ماهي آزاد درياي خزر سالانه به دريا ريخته مي شود، اطلاعاتي پايه ائي از نيازهاي فيزيولوژيكي توان تحمل فيزيولوژيكي و ساير موارد در دست نيست و يا بسيار كم است. البته چند تز دكتري و طرحهاي تحقيقاتي در دانشگاههاي كشور و ارگانهاي تحقيقاتي در اين باره در دست اجرا است.

-3 تغييرات فيزيولوژيكي ماهيان در زمان پرورش از آب شيرين به شور و بالعكس مثلاً پرورش ماهيان قزل آلا در آب لب شور، ماهيان خاوياري در آب لب شور به تامين اطلاعات پايه ائي در رابطه با چگونگي تغييرات فيزيولوژيك اندامهاي موثر در امر تنظيم فشار اسمزي در زمان پرورش و تعيين نيازهاي فيزيولوژيك در اين زمان ضروري است. عليهذا علوم مربوط به فيزيولوژي آبزيان بسيار فراگير بوده و اكثر جنبه هاي زيست طبيعي و يا مصنوعي موجودات آبزي را در بر مي گيرد و نياز به فعاليت گسترده محققين داخلي و ارتباطات علمي جهاني دارد.

نویسنده: باقر مجازي اميري