بسم رب البحر و البر با عرض سلام و درود خدمت همه خوانندگان محترم. طی رایانامه یکی از دانشجویان عزیز رشته شیلات مبنی بر نیاز به مطالبی درخصوص نحوه پرورش ماهیان خاویاری ، اینجانب را بر آن داشت تا در خصوص این موضوع مطالبی را گرد آوری نموده و در سایت قرار دهم. امید وارم مطلب حاضر مورد استفاده سایر عزیزان و دانشجویان شیلاتی نیز قرار گیرد. به امید ارتقای فرهنگ  ایرانیان در علوم شیلاتی و زیست محیطی و آنکه بدانیم با موجودات اطراف خود چطور رفتار کرده تا جهت لحظه ایی شاد بودن توفیق همراهی آیندگان را سلب نکنیم. چنانچه اینجانب را از نظرات خود بهر مند سازید موجب امتنان و خوشحالی اینجانب خواهید گشت. مقدمه: همانطور که میدانید پروتئین یکی از عناصر غذایی بسیار مهم در رژیم غذایی تمامی موجودات زنده بالاخص انسانهاست. تمامی کشورها سعی آن دارند تا جهت تامین غذای مردم تحت حکومت خود با تولید این ماده غذایی از یکدیگر پیشی گرفته تا دست تقاضا سوی دیگر کشورها دراز نکنند. لذا به پرورش انواع موجودات زنده مخصوصا آبزیان (به جهت سهل الوصول بودن) روی آورده اند. برخی از کشورها و مناطق به جهت موقعیت جغرافیایی و اکولوژیکی خود دارای موجوداتی هستند که در مقایسه با سایر نقاط بیشتر مورد توجه قرار میگیرند؛ تا جاییکه آن موجود تداعی کننده نام یک منطقه یا کشور بوده ( بعنوان مثال در ضرب المثل هر که طاووس خواهد ، جور هندوستان کشد طاووس تداعی گر کشور هندوستان میباشد) و حتی ممکن است بعنوان یک برند لوکس اقتصادی در سراسر جهان یدک کش نام منطقه یا کشوری باشد (خاویار ایران). بعنوان مثال در فیلم پوآرو ، هنگامی که شخصیت اصلی فیلم به رستورانی مراجعه میکند، پیشخدمتکار به او می گوید عالیجناب چه میل دارید ؟ او درپاسخ می گوید: خاویار ایران ، این پرده از فیلم تنها یک ترجمه و دوبله نیست بلکه خوراک خاویار را در سراسر دنیا با نام ایران میشناسند؛ همانگونه که در ایران سوسیس آلمانی یا سس فرانسوی و یا ذرت مکزیکی مورد مصرف قرار می گیرد. آری خاویار را در سراسر دنیا  با برند ایرانی میشناسند.  تنها منبع تولید خاویار، خانواده تاسماهیان میباشند که بسیاری از آنان در دریای خزر زندگی کرده، و بدیهی است که کیفیت خاویار تولیدی آنان نیز از گونه ایی به گونه دیگر متفاوت باشد (درشت ترین و با کیفیت ترین نوع خاویار متعلق به فیل ماهی است!). لذا با توجه به اهمیت این محصول گران قیمت، از ده ها سال پیش دانشمندان کشورهای مختلف از جمله ایران را بر آن داشته تا با انجام تحقیقات گسترده بر روی فیزیولوژی زیستی، تکثیر و پرورش انواع تاسماهیان، بتوانند مشکلات موجود در فرآیند  تولید گوشت و خاویار را مرتفع سازند؛ و البته در این بین توانستند به موفقیت هایی نیز دست یابند؛ که هیبرید گیری ، شناسایی بهترین شرایط زیستی ، شناسایی کارآمدترین جیره غذایی ، عوامل  بیماری زا و دستیابی به راههای مقابله با آن ، از جمله موفقیت های بعمل آمده در این زمینه میباشد. از آنجائیکه سن بلوغ این ماهیان بالا بوده و اغلب پس از 12 سال به سن بلوغ رسیده و وارد چرخه تولید مثل میگردند، صید بی رویه خصوصا در زیر سن بلوغ ، از بزرگترین معضلات و  ضد فرهنگ های موجود در کشورهای حاشیه دریای خزر میباشد که به نوبه خود به آتش انقراض نسل این موجود گرانبها دامن میزند. از راهکارهای پیش بینی شده جهت تامین نیاز بازار طرحهای پرورش تاسماهیان در استخرهای پرورشی خاکی و یا سیمانی و همچنین پرورش در قفس میباشد که از سوی دولت به اجرا درآمده و اعتباراتی نیز بدین جهت در نظر گرفته شده است. زیرا ماهیان خاویاری چه از نظر تولید گوشت و چه از نظر تولید خاویار که به مروارید سیاه معروف است ، سالانه موچب ارز آوری به کشور میشود[1]. دریای خزر محیط زیست گرانبها ترین ماهی های دنیا بوده و یکی از بی همتا ترین بوم شناختهای آبی جهان می باشد که محیطی مناسب برای زندگی و رشد مرغوب ترین ماهی های خاویاری جهان است. دریای خزر به عنوان عظیم ترین و مهمترین مخزن تاسماهیان دنیا میباشد[2] که90 درصد صید ماهیان خاویاری مختص به این دریاست؛ اما همانگونه که پیشتر گفته شد صید بی رویه این ماهی سبب گشته است که بنابر گفته دانشمندان 90 درصد از تعداد این ماهیان در یک قرن اخیر کاسته شود و اگر این روند ادامه یابد، تا 10 سال آینده نسل آنان به کلی در دنیا منقرض خواهد شد. آشنایی با تاسماهیان[3]: تاسماهیان که اسکلتی غضروفی دارند ، به نامهای ماهین خاویاری و استوروژن[4] در سراسر گیتی به عنوان معروف ترین  ماهیان گرانبها شناخته شده اند. این ماهیان حدود 200 میلیون سال پیش از ماهیان استخوانی جدا شدند. اولین رد پای آنان در دوره کرتاسه[5] شناخته شده و در دوره دوونین[6] و تریاسیک[7] به فراوانی یافت می شدند. آنان با از دست دادن فلسهای لوزی شکل ، سپر و دندان بشکل امروزی درآمدند(برگ[8] 1948). با توجه به افزایش صید ، عدم حفاظت و آلودگی های شدید محیط زیست، نسل آنان محدود گشته است. امروزه میتوان  این ماهیان را در آبهای شیرین، لب شور و شور نیمکره شمالی و در حوضه معدودی از کشورهای آسیایی، اروپایی و  آمریکایی یافت. با این وجود بیشترین ذخایر این ماهیان در حوضه های دریای مازندران ، سیاه و اورال یافت میشود.[9] بدن تاسماهیان ارتجاعی بوده و دارای شکل مخصوص بخود میباشد، که با باریک شدن تدریجی از سر به دم ، با شنای سریع و حرکت در طبقات مختلف آب سازگار شده است. بدن آنان برهنه و فاقد فلس (آثار فلس گانوییدی[10] یا لوزی شکل در قسمت هلالی بالی دمی دیده میشود که نشان دهنده پوشش بدن این ماهیان از این نوع فلس در اعصار گذشته بوده است) بوده ، اما مواد ترشحی بسیار لزجی تمامی سطح بدن را پوشانده که سبب سهولت لغزش و شنای آنان در آب می گردد. باله دمی آنان از نوع ناجور باله[11] بوده و همچنین دارای یک جفت باله سینه ایی ، شکمی و یک باله مخرجی و پشتی میباشند. شعاع اول باله های سینه ایی بسیار سخت و متمایز است که از آن برای تشخیص سن تاسماهیان استفاده میشود[12]. بدن از پنج ردیف برجستگی استخوانی پوشیده شده است که بعضی آن را به غلط فلس میپندارند. این برجستگی ها آثار تحلیل یافته سپر و استخوانهای سخت سطح خارجی اجداد این ماهیان است(بریمانی، 1345). این صفحات استخوانی به ترتیب یک ردیف در پشت، دو ردیف در پهلو و دو ردیف در زیر شکم قرار گرفته است. در فاصله بین این ردیفهای استخوانی نقش های زیبا و ستاده مانندی به چشم می خورد[13]. رنگ بدن این ماهیان بین سیاه و خاکستری و سفید و زرد متغیر بوده و نوع کاملا سیاه[14]  و همچنین کاملا سفید[15] نیز در اغلب تاس ماهیان مشاهده می شود(آذری تاکامی). سر نسبت به جثه کوچک بوده و از بالا به پایین فشرده شده است. همچنین سر به پوزه دراز و شمشیر مانند ختم شده و چشمها نیز بصورت قرینه در دو طرف سر قرار دارند. در بالای سر چهار ردیف برجستگی استخوانی که دنباله صفحات استخوانی ردیف های پهلویی و شکمی است، دیده می شود.[16] دهان تحتانی بطور عرضی در زیر سطح سر قرار گرفته که به هنگام تغذیه، مانند باد کش عمل نموده و غذا را   به سرعت می بلعد. در تاس ماهیان آثار دندان فقط در مراحل جنینی وجود داشته که سپس محو میشود.[17] دندان یکی از دلایلی است که از نظر تکاملی تاس ماهیان را با اجداد منقرض شده خود - اجداد تاس ماهیان دارای دندان های قوی بودند -  مرتبط می سازد(بریمانی، 1345). بین پوزه و دهان دو جفت سیبیلک حساس وجود دارد که از نظر بسیاری از ادراکات و همچنین جستجوی غذا اهمیت فراوانی دارد[18]. اعضای بویایی[19] که بر روی سر و در جلوی چشم ها قرار گرفته است ، در بسیاری از اعمال حیاتس از جمله تشخصی غلظت (شوری و شیرینی ) آب و تعیین مسیر مهاجرت به رودخانه و بر عکس نقش اساسی دارد(کاسومیان ، 1999[20]). این سوراخ در دو جنس هوزو[21] و آسیپنزر[22] به وضوع مشخص است. تاس ماهیان بالوعه یا کلوآک[23] نداشته و در قسمت انتهای شکم بعد از باله شکمی دو سوراخ دفعی قرار دارد که سوراخ جلویی به طرف سر مربوط به دستگاه گوارش و سوراح عقبی مربوط به دستگاه اوروژنیتال[24] یا تناسلی و ادراری است[25].     رده بندی تاس ماهیان: در طبقه بندی جدید، تاس ماهیان در کلاس اوستییک تیس و بشرح زیر قرار گرفته اند. خانواده تاس ماهیان شامل حدود 25 گونه و چندین زیر گونه و چهار جنس است[26] که با توجه به گستردگی مطالب ، نگارنده به توضیح و تشریح مهمترین آنها خواهد پرداخت. همچنین نگارنده به جهت اختصار نام افراد را از انتهای اسامی علمی حذف نموده و به ذکر درختواره اکتفا نموده است. Class: Osteeichtyes                 Sub class: Actinoptergii                                 Order: Acipenseriformes                                                 Family: Acipenseridae                                                                 Sub Family: Acipensernae                                                                                 Genus: Huso                                                                                                 Spices: huso (گونه فیل ماهی)                                                                                                                 Sub spices: maeoticus (فیل ماهی دریای آزف)                                                                                                                 Sub spices: punticus (فیل ماهی دریای سیاه)                                                                                                                 Sub spices: caspicus (فیل ماهی دریای خزر)                                                                                                 Spices: dauricus (گونه کالوگا)                                                                                 Genus: Acipenser                                                                                                 Spices: guldenstaedti  (تاس ماهی روس)                                                                                                 Spices: persicus (تاس ماهی ایرانی)                                                                                                 Spices: baeri (تاس ماهی سیبری)                                                                                                 Spices: schrencki (تاس ماهی آمور)                                                                                                 Spices: sturio (تاس ماهی آلمانی)                                                                                                 Spices: medirostris (تاس ماهی ساخالین)                                                                                                 Spices: nudiventris (تاس ماهی شیپ)                                                                                                 Spices: stellatus (تاس ماهی ازون برون یا پوزه دراز)                                                                                                 Spices: ruthenus (تاس ماهی استرلیاد)                                                                 Sub family: Scaphihynchinae (پارو پوزه ها)                                                                                 Genus: Scaphirhynchus                                                                                                 Spices: platorhynchus                                                                                                 Spices: albus                                                                                 Genus: Pseudoscaphirhynchus (شبه پارو پوزه ها)                                                                                                 Spices: kaufmai                                                                                                 Spices: hermai                                                                                                 Spices: fedtchenkoi جنس Huso: از اختصاصات این جنس، بزرگ بودن دهان و شکل هلالی آن است. سبیلک ها از دو پهلو فشرده اند، پوزه با مسن شدن ماهی به نسبت تیز و کوتاه میشود. گونه فیل ماهی huso: فیل ماهی یکی از ماهیان با ارزش شیلاتی است که خاویار آن همواره بعنوان مرغوب ترین ، درشت ترین و گرانبها ترین نوع خاویار در دنیا شهرت داشته است. دهان این ماهی بزرگ و نیمه هلالی است. اولین برجستگی استخوانی ردیف پشتی از همه کوچکتر است. این برجستگی های استخوانی با افزایش سن ساییده و صاف میشود و تعداد آنها به شرح است (برگ ، 1948). ردیف پشتی         17-9 عدد ردیف پهلویی        7-4 عدد ردیف شکمی        7-4 عدد این ماهی به طول 6 متر و وزن بیش از 1000 کیلو گرم میرسد. از چنین ماهیان درشتی تا 117 کیلوگرم خاویار مرغوب نیز بدست آمده است (بریمانی، 1345). فیلماهی در حوضه های دریای خزر ، سیاه ، آزف و دریای آدریاتیک پراکنده است. در دریای خزر این ماهی هم در قسمتهای کم عمق و هم در قسمتهای تا حدی عمیق دریا مشاهده میشود. روی هم رفته این ماهی ماننده دیگر تاس ماهیان زندگی ژرفایی نداشته و در اصل نوعی ماهی پلاژیک است که رابطه چندانی با قعر دریا ها ندارد. بر حسب دیدگاه های مختلف و بررسی های مورفومتریک[27] و مرستیک[28] و همچنین پژوهشهای آنتی ژنیک[29] (پادگنی)  پروتئین های سرم خون فیل ماهی ، جمعیت های مختلفی از این ماهی را متذکر شده اند (کاراتاوا[30] و دیگران ، 1971) از جمله زیر گونه های فیل ماهی دریاهای آزف ، سیاه و خزر که زیر گونه دریای خزر به سه زیر جمعیت ولگا، کورال و اورال تقسیم شده است. البته تفاوت هایی مربوط به تیرگی و روشنی رنگ، اندازه و شکل سر و پوزره، تعداد برجستگی های استخوانی ، کوتاهی و بلندی جثه و ... است که تمایز دقیق این زیر گونه ها را با شک و تردید همراه کرده است  (هولچیک، 1989). دورگه های مختلفی نیز از فیل ماهی با دیگر تاسماهیان مانند تاس ماهی روسی، تاس ماهی ایرانی، شیپو ازون برون در طبیعت مشاهده شده است که معروف ترین آنها دو رگه حاصل از فیل ماهی و ماهی استرلت[31] است. این دورگه به عنوان گونه مستقلی به نام بستر[32] هم اکنون در ردیف ماهیان پرورشی آب شیرین در اروپا و بسیاری از کشورها مورد بهره برداری قرار  می گیرد (آذری تاکامی، 1363؛ شریعتی، 1368) جنس Acipenser: این جنس مهم ترین گونه های تاس ماهیان را در بر دارد و شامل بیشتر تاس ماهیان شیلاتی که در دریای خزر ، سیاه و اورال از آنها خاویار به دست می آید نیز می شود. از اختصاصات مهم این جنس دارا بودن روزنه تنفسی (اسپیراکولم[33])، دهان عرضی و متحرک و پوزه شمشیر مانند یا مخروطی است. سبیلک استوانه ای است و در بعضی گونه ها رشته هایی نیز روی آن مشاهده می شود. گونه تاس ماهی ایرانی persicus: صیادان شیلات ایران این ماهی را قره برون (سیاه پوزه) می نامند. این ماهی بیشتر در فاصله بین رودخانه کورا و سفید رود پراکنش دارد. این ماهی درشت ، سنگین و زیباست و نسبت وزن به تخم آن بیشتر از دیگر تاسماهیان است. طول بدن این ماهی اغلب بین 140 تا 160 سانتیمتر است که اندازه بیش از 2 متر نیز گاهی مشاهده می گردد. وزن آن بین 16 تا 80 کیلوگرم بوده که به ندرت تا 160 کیلوگرم نیز دیده می شود. رنگ این ماهی نسبت به تاسماهی روسی روشن تر و شفاف تر بوده و نقوش ستاره هم در فاصله برجستگیهای استخوانی ، بسیار زیبا و واضح است. این ماهی در سواحل شمالی دریای خزر به ندرت دیده میشود[34]. گونه شیپ nudiventris: چنانکه از نام لاتین این ماهی استنباط می شود، دارای شکمی برهنه بوده و برجستگی های استخوانی شکمی آن تحلیل رفته است. این ماهی از تمام گونه های دیگر تاسماهیان این تمایز را دارد که لب پایینی آن یکپارچه است. به علاوه اولین برجستگی استخوانی ردیف پشتی از همه درشت تر است و سبیلک های آن نیز دارای رشته اند. کاسه سر به طرف پوزه شیب تندی دارد و پوزه تیز است. طول آن به بیش از دو متر و وزنش به 65 تا 80 کیلوگرم می رسد و به ندرت تا 160 کلیوگرم نیز صید شده است. این ماهی در دریای خزر بیشتر از حوضه های دیگر یافت می شود و به مقدار خیلی کم در دریای آزف و سیاه نیز وجود دارد. این ماهی از نظر اقتصادی یکی از پر ارزش ترین ماهیان خاویاری بوده و همچنین مقاومت و انعطاف پذیری آن  در مقابل عوامل نا مساعد محیطی بسیاز زیاد است.[35] گونه اوزون برون (پوزه دراز) stellatus: وجه تمایز این ماهی از دیگر گونه های تاس ماهیان ، پوزه دراز شمشیر مانند آن است که بیش از 60 درصد طول سر آن را تشکیل می دهد. بین برجستگی های استخوانی ردیفهای پشتی و جانبی از نقوش ستاره ای پوشیده شده است . سبیلک ها کوتاه و بدون رشته و لب پایین بریده شده است. بدن این ماهی کشیده و باریک می باشد و برجستگی های استخوانی آن، تیز و در مقایسه با دیگر تاس ماهیان ، بلند تر میباشد. وزن معمول آن بین 9 تا 20 کیلوگرم و طول آن نیز  به 130 تا 140 سانتی متر میرسد. بزرگترین اوزون برون صید شده در دریای خزر به وزن 40 کیلوگرم و طول  205 سانتی متر بوده است (رستمی[36]، 1964). گوشت این ماهی بسیاز لذیذ است و اغلب به صورت بالیک[37] و کبابی  مصرف می شود[38]. گونه استرلیاد ruthenus: این ماهی از لحاظ شکل ظاهری به ماهی شیپ شباهت دارد، ولی وجه تمایز آن از ماهی شیپ به واسطه بریدگی وسط لب پایینی است. تعداد برجستگی های استخوانی جانبی این ماهی از دیگر گونه های تاس ماهین بیشتر است (بطور معمول بیش از 50 عدد). سبیلک های آنان نیز رشته دار هستند. استرلیاد یکی از انواع کوچک تاس ماهیان نیمه مهاجر است که در آب شیرین زندگی میکند. طول آن به 36 تا 47 سانتیمتر و گاهی تا 125 سانتی متر و وزن آن 6 تا 8 کیلوگرم و به ندرت تا 16 کیاوگرم می رسد. این ماهی در آبهای ایران مشاهده نشده است و در حوضه رودخانه ولگا بیشتر از همه جا دیده میشود.  دو رگه این ماهی با فیل ماهی که بستر نامیده میشود، در کارگاه های تکثیر و پرورش ماهی تعدادی از کشورها پرورش داده می شود(آذر تاکامی، 1363) و به عنوان نوعی ماهی پرورشی ارزشمند به مصرف علاقه مندان می رسد. این ماهی زود تر از دیگر ماهیان به بلوغ جنسی می رسد . استرلیاد با دیگر گونه های این خانواده نظیر تاس ماهی روس ، اوزون برون، تاس ماهی سیبری و فیل ماهی اختلاط جنسی پیدا می نماید[39]. محل های زیست تاس ماهیان: به طور کلی بین گونه های مختلف، ماهیان پلاژیک ، ژرفایی ، گرمابی و سردابی ، متعلق به آب شور و شیرین را میتوان یافت. از آنجا که این ماهیان غذا را با دهان بادکش مانند خود که در قسمت تحتانی سر قرار دارد از کف بر می دارند، می توانند در اعماق 100 تا 150 متری زندگی کرده و از موجودات غذایی این مناطق و بتوزها[40] به راحتی تغذیه کنند. تاس ماهیان قادرند در چنین اعماقی که غلظت و فشار آب زیاد است، زندگی کنند و از این لحاظ امتیاز خاصی دارند. دیگر رقبای غذایی  تاس ماهیان مانند شگ ماهیان[41]، سوف ماهیان[42] و نئوگوبیوس[43] نمی توانند این فشار و غلظت را تحمل نمایند و به همین دلیل این شرایط برای زیستشان بسیار مطلوب است. پاره ای از تاس ماهیان به میژه جنس هوزو زندگی ساحلی[44] دارند و به شدت از ماهیان و موجودات سطح آب تغذیه می کنند. از نظر رژیم حرارتی ، تاس ماهیان قدرت تحمل بسیاز زیادی دارند، تا حدی که در سرمای زیاد وزیر یخ ها قادر به زندگی هستند. این ماهیان از نظر تغییرات رژیم شیمیایی آب نیز نسبت به دیگر ماهیان مقاوم تر می باشند. تاس ماهیان در ایران در حوضه جنوبی دریای خزر و بعضی رودخانه های حاشیه آن مانند سفید رود و گرگان رود پراکنده اند و در دیگر آبهای ایران یافت نمی شوند. چرخه زندگی و مهاجرت تاس ماهیان: همه تاس ماهیان در آب شیرین تخمریزی می کنند و بعضی از آنها تمام دوره زندگی خود را در آب های شیرین می گذرانند، در حالی که بسیاری از گونه های تاس ماهیان پس از تخم ریزی به آب های لب شور[45] یا شور بر می گردند.  به طور کلی بر حسب چرخه زندگی ، تاس ماهیان از نظر مهاجرت به سه دسته تقسیم میشوند: ·         مهاجر آب شیرین یا پوتامودروموس تمام مهاجرت و رفت و آمد برای تخم ریزی ، تغذیه و زندگی در آب شیرین صورت می گیرد. ·         ماهیان نیمه مهاجر یا سمی آنادروموس که بین آب لب شور مصب و آب شیرین رودخانه در رفت و آمد هستند. ·         ماهیان مهاجر حقیقی یا آنادروموس (رودکوچ) که در آب شور دریا زندگی می کنند  و برای تخم ریزی به آب شیرین رودخانه ها مهاجرت می کنند(دروشوف، 1998). تاس ماهیان مهجرت خود را برلی تولید مثل در دو فصل بهار و پاییز انجام میدهند؛ اما مهاجرت عمده و اساسی آنان به رودخانه در فصل بهار با آب شدن یخ ها انجام می یابد؛ در بعضی از حوضه ها نیز استراحت زمستانی تاس ماهیان در گودال های مصب و همچنین در خود رودخانه ها دیده می شود. به طور کلی زمان و چگونگی مهاجرت تاس ماهیان در حوضه های مختلف یکسان نبوده و کاملا متغیر است. تغذیه تاس ماهیان: پروفسور گربیلسکی[46] عقیده دارد بر خلاف تصور دیگر دانشمندان ، در مقایسه با دیگر ماهی ها تاس ماهیان شرایط بسیار مطلوبی از لحاظ تغذیه دارند و دامنه غذایی آنها بسیار گسترده است و در اعماق مختلف و آب های شیرین و شور قادرند که طعمه های خود را جستجو کنند(گربیلسکی،1962). تاس ماهیان در سنین مختلف از طعمه های متنوعی تغذیه میکنند. همچنین انواع تاس ماهیان طرز تغذیه متفاوتی نسبت به یکدیگر دارند. در سنین ابتدایی، تاس ماهیان بیشتر از موجودات کفزی و اوزون برون و فیل ماهی از زئوپلانگتون ها تغذیه به عمل می آورند. در سنین بالاتر تغذیه متنوع تر می گردد و در جیره غذایی این ماهیان ،نرم تنان ، صدف ها، سخت پوستان، و ماهیان مشاهده می شود. در میان تاس ماهیان شیپ، تاس ماهی روس و اوزون برون همه چیز خوار[47] هستند. در صورتی که فیل ماهی یک نوع ماهی فقط گوشتخوار[48] بوده که در گرفتن طعمه نیز بسیار حریص می باشد. فیل ماهی بالغ به شدت ماهی خوار بوده و از نظر درصد فراوانی ، بیشتر از 50 درصد محتویات معده آنها را ماهی ها تشکیل می دهند که طعمه اولیه محسوب می شوند. همچنین نرم تنان و سخت پوستان طعمه های ثانویه و اتفاقی این ماهی محسوب گشته و محتویات معده این ماهی را علاوه بر موجودات یاد شده، گاهی مقداری سنگ و چوب و اشیای دیگر نیز تشکیل می دهد. در معده فیل ماهی حتی سگ دریایی یا فوک[49] و پرندگان نیز مشاهده شده است(آذری تاکامی، 1353). فعالیت غذایی تاس ماهیان به طور شدیدی بر حسب درجه حرارت تغییر می کند. در فصل تابستان تغذیه آنان شدیدتر از فصل های دیگر است. در زمستان تغذیه در دریا ضعیف (فیل ماهی و اوزون برون) یا متوقف می شود (تاس ماهی و شیپ). عمر تاس ماهیان: زندگی طولانی در بین تاس ماهیان غیر طبیعی نیست. در مورد فیل ماهی وزن استثنایی 2000 کیلوگرم با سن 118 سال و طول 576 سانتیمتر توسط (ساپیکن، ساکالوف و کوزین) در سال های 1971 و 1964 در آب هی شوروی سابق گزارش شده است. سن ماهیان کند رشد آب شیرین مانند استرلیاد و پاروپوزه ها به طور معمول بین 10 تا 20 سال است. در بین این ماهیان ، تاس ماهیان سیبری در رودخانه لنا که تا 50 سال و کالوگا که تا 100 سال عمر می کنند، استثنا هستند. همچنین  این ماهیان در طول زندگی خود قادرند چندین بار تولید نسل کنند، گرچه فاصله تخمریزی آنان بین 3 تا 8 سال است، ولی تاس ماهیان با اینکه مهاجرت های طولانی را مانند آزاد ماهیان انجام می دهند، قادرند پس از تخمریزی به سلامت به دریا برگردند. نحوه تعیین سن در تاس ماهیان: برلی تعیین سن در تاس ماهیان، باله سینه ای آنها راقطع می کنند. پس از خشک شدن باله ها در آفتاب ، مقاطعی از شعاع اول آنها تهیه می شود و پس از ثابت کردن آن در زیر ذره بین یا لوپ، دوایر مخصوصی را که مشاهده می شود،  شمارش می کنند. سن بلوغ جنسی در تاس ماهیان: سن بلوغ جنسی در تاس ماهیان نسبت به گونه، جنس و حوضه زندگی آنها تفاوت زیادی با یکدیگر دارد. حتی در یک گونه ، با محل های زیست متفاوت نیز اختلاف کلی مشاهده می شود. به عنوان مثال تاس ماهیان در حوضه های سردسیر دیرتر و در مناطق گرمسیر زودتر به سن بلوغ جنسی می رسند و همچنین ماهی استرلیاد در بین خانواده آسیپنزریده زودتر از دیگران به سن بلوغ جنسی می رسد. ماهی های نر نیز زود تر از جنس ماده خود به سن بلوغ می رسند. تولید مثل تاس ماهیان:  تاس ماهیان از دسته ماهیان تخم گذار هستند. بنابر این در محل تولید مثل، تخم ها و اسپرم ها در داخل آب شناور می شوند و لقاح به طور تصادفی صورت می گیرد. این ماهی از بچه های خود هیچ مراقبتی به عمل نمی آورد و در صورتی که زنده بمانند و صید نشوند به دریا بر می گردند. تاس ماهیان برای تخم ریزی رودخانه هایی را انتخاب می کنند که اغلب  گل آلود، تا حدی عمیق و دارای جریان شدیدی است. . تخم تاس ماهیان پس از لقاح پسبندگی پیدا می کند و به بوته ها یا برگ های داخل آب یا به قلوه سنگ های کف رودخانه می چسبند. بچه های ها پس از اقامت دو یا شش ماهه در داخل آب رودخانه، در حالی که سعی می کنند در جهت خلاف آب شنا کنند، به طرف دریا سرازیر می شوند (میلشتاین، 1972). عده ای از تاس ماهیان در ابتدای فصل بهار که دمای آب کم است تخمریزی می کنند، مانند تاس ماهی و فیل ماهی، برخی از تاس ماهیان مانند شیپ و اوزون برون که در دماهای بیشتر قادر به تخم ریزی هستند در اواخر بهار تخمریزی می کنند. بعضی ماهیان جوان جنس آسیپنزر در آغاز، یک سال در میان تخمریزی می کنند و با افزایش سن ماهی، فاصله بین سال های تخم ریزی بیشتر می شود. در جنس هوزو فاصله بین تخمریزی بین 3 تا 5 و حتی تا 7 سال است. رودخانه های مهم برای تکثیر و تولید مثل تاس ماهیان حوضه دریای خزر عبارتند از ولگا ، کورا، اورال، اترک، سامور،  سفید رود، گرگان رود، تجن و ... . تخم ریزی تاس ماهیان به طور معمول در پناه نور صورت می گیرد و بدین سبب هرچه آب عمیق تر (بین 5 تا 10 متر) و گل آلود تر باشد، مناسب تر خواهد بود. نحوه تخم گذاری تاس ماهیان: مشاهدات اٌ. ب. چرنیچوف[50] در مورد تاس ماهیان نشان داده است که تخم گذاری ماهی به طور دائم توسط جنس نر تحریک می شود. جنس نر در مجاورت ماهی ماده شنا کرده و حرکات سریع و پرقدرتی را اجرا می کند. وجود نر ها برای تحریک غدد جنسی ماده ها بسیار مهم است. این به واسطه بویی است که از مایع اسپرم داخل آب منتشر می شود. (سرعت انتشار بو در آب مانند صوت سریع تر از سرعت انتشار آن در هواست). بدین سبب جنس های نر زودتر در محل های تخمگذاری حاضر  می شوند. در طبیعت تاس ماهیان قادر نیستند که همه تخم های خود را یک باره خارج سازند.، بلکه این کار در تمام دوره تخم ریزی صورت می گیرد و پس از آن ماهی ها به طرف دریا بر می گردند. لقاح مرحله بسیار کوتاهی است که در آن اسپرماتوزوئیدهای تولید شده توسط جنس نر در جوار جنس ماده شناور می گردند، اسپرماتوزوئید ها با توجه به جریان سریع آب بخت کمی برای برخورد با اوول دارند.  لذا تراکم زیاد اسپرماتوزوئید در داخل آب، مدت حرکت آن (حدود  ثانیه) و سوراخ های متعدد مجرای میکروپیل[51] (1 تا 40 عدد) در پوسه خارجی تخمک امکان آمیزش اسپرماتوزوئید و اوول را فراهم می آورد(گینزبورگ[52]،1968). روش های پرورش تاس ماهیان: تا سال های قبل حتی در دهه 1350 هدف از پرورش تاس ماهیان، حفظ ذخایر آن در طبیعت بود. اما کاهش سریع این ماهیان به دلیل صیدهای بی رویه و آلودگی های زیست محیطی در بسیاری از کشورها، پرورش تاس ماهیان با هدف پروار کردن آنها در آبهای داخلی و عرضه گوشت و حتی حاویار به بازار در اولویت قرار گرفت(هونگ، اس . اس. او[53] و دیگران،1998). مشکلات بسیار زیادی مانند طول دوره زندگی، سن بلوغ جنسی، شرایط خاص زیست محیطی، شکل اختصاصی و پیچیده گرفتن طعمه با اعضای شیمیایی[54] (کاسومیان[55]، 1993) و تکامل طولانی گنادهای جنسی و غیره، فرا روی این اهداف اندظف ولی بسیاری از این مشکلات به همت پژوهش های ارزنده متخصصان به تدریج در حال برطرف شدن است. پرورش تاس ماهیان در دو مرحله مورد بحث قرار خواهد گرفت. مرحله اول پرورش نوزادگاهی است که به دوران لاروی و بچه ماهی اختصاص دارد. در مرحله دوم طی یک دوره سازگاری، بچه ماهی ها به سامانه های پرورشی از قبیل استخر های خاکی ، حوضچه های پرورشی ، قفس های شناور ، آبهای برگشتی نیروگاه ها و حتی پرورش های فوق متراکم و مدار بسته معرفی  می شوند. در کشور ما نیز برای حفظ ذخایر ماهیان خاویاری کوشش های فراوانی بعمل آمده و موفقیت های زیادی حاصل شده ؛ ولی در مرحله پرورشی موفقیتهای چشمگیری بدست نیامده است.   مرحله اول پرورش نوزادگاهی: نوزادگاه[56] جایی است که برای پرورش مراحل لاروی و بچه ماهیان در آبزی پروری مورد استفاده قرار می گیرد. نوزادگاه های گوناگونی در این مرحله برگزیده شده است. پرورش در حوض[57]: در این روش تاس ماهیان را از مرحله لاروی تا وزن 2-1 گرمی فقط در حوض های بتنی یا فایبر گلاس پرورش میدهند. استخرهای خاکی در این نوع پرورش کاربردی ندارند. در این روش بچه ماهیان به نوعی عادت غیر طبیعی دچار می شوند. برای مثال عادت خوردن غذا در ساعت های معین، جستجو نکردن غذا و از دست دادن غریزه شکار و اختفا، از دست دادن قدرت واکنش ، دفاع و فرار از مقابل دشمنان، در این حالت بچه ماهی ها پس از رها شدن به رودخانه نمی توانند غذای خود را بیابند و از دست دشمنان در امان بمانند و به سرعت توسط شکارچیان نابود می شوند. اصول و روش پرورش بچه ماهیان خاویاری به روش مردابی یا پرورش در استخرهای خاکی[58]: در این روش استخرهای ویژه ایی ساخته می شود که قسمتهایی از فضای آن مسقف است و در زیر سایه بان آنها در عرض استخر قفس های توری شناور نصب می شود. این استخرها بیشتر با کود دهی بارور می شوند. به طوری که  رشد زئو پلانگتون ها در آنها به درجه مطلوبی رسیده و لاروهای کیسه دالار از انکوباسیون به این قفس های شناور منتقل می شوند. به نظر می رسد این نوع پرورش خیلی ساده است. ولی انتقال لارو از انکوباتور  به جعبه های توری شناور ، تهیه غذای زنده با مشکلاتی همراه است. زیرا برای بدست آوردن این عذا های زنده تمام فضای استخر خاکی باید سرشار از مواد غذایی باشد تا مقداری از آن در دسترس لاروها قرار گیرد. محصول بچه ماهی ها در این روش کمتر از روش ترکیبی و مدت آن نیز 20-15 روز طولانی تر از روش دیگر است. به عقیده پروفسور پربیلسکی حتی در شرایط بسیار ابتدایی و استخر های ساده و خاکی ماهی ها رشد می کنند و پرورش می یابند (گربیلسکی، 1949). اولین بار پرورش بپه ماهی ها در استخر های حاکی در سال 1949 توسط همین دانشمند صورت گرفت که نتایج خوبی نیز در بر داشت. در این روش دو روز پس از جذب کیسه زرده بچه ماهی ها به استخر رها سازی می شوند تا در شرایط طبیعی تغذیه و رشد نمایند. بنابراین پرورش بچه ماهیان در استخر های خاکی و طبیعی چند حسن دارد که مهمترین آنها عبارتند از: 1.       وضع طبیعی زندگی که بسیار مورد علاقه ماهیان است ، ایجاد می گردد. 2.       غریزه جستجوی طعمه به طور طبیعی در داخل استخر ها حفظ گشته و به تندریج افزایش می یابد. 3.       رشد بچه ماهی ها در داخل استخر به طور عادی افزایش می یابد. 4.       هنگام پرورش بچه ماهی ها در استخر خاکی نباید غذایی تهیه نمود و یا غذای زنده را جداگانه پرورش داد. با آزمایش هایی که از خون بچه تاس ماهیان در شرایط پرورش در استخر هتای خاکی و شرایط طبیعی به عمل آمده، نشان داده شده است که پرورش بچه ماهی ها به این روش کاملا شبیه پرورش در رودخانه است. (چرفاس[59]، 1956). پروش مراحل لاروی و بچه ماهیان خاویاری از اهمیت زیادی برخوردار است. زیرا اگر در این مرحله پرورش به خوبی و بر اساس اصول علمی صورت گیرد، در سرنوشت آینده آنها تاثیر بسزایی خواهد داشت. بدین معنی که رشد بچه ماهی ها به حد مورد نظر می رسد و تعداد بیشتری از آنها باقی می مانند. اولین اقدام پس از انکوباسیون و تخم گشایی لارو ها ، شمارش آنهاست، زیرا به هر روشی که بخواهند پرورش یابند ، باید تعداد آنها برای جایگاه های مورد نظر معلوم باشد. شمارش لارو ها به ویژه هنگامی که در خارج از آب قرار می گیرند، باید به سرعت انجام گیرد تا لاروها در اثر بی آبی تلف نشوند. جعبه های شناور: مرحله جذب کیسه زرده و شروع تغذیه فعال در داخل جعبه های شناور مخصوص که به همین منظور در استخر های پرورش تعبیه شده است ، صورت می گیرد. این جعبه ها از جنس چوب و با ابعاد 0.4 متر ارتفاع، 1.5 متر عرض و 2 متر طول می باشند که در داخل استخر به گونه ایی قرار می گیرند که نیم متر از کف استخر فاصله داشته باشند و همچنین سطح رویی آن 10 تا 15 سانتیمتر از سطح آب بالاتر باشد. برای جلوگیری از تابش نور آفتاب و افزایش درجه حرارت، روی جعبه ها را با جگن یا علف های بلند مردابی می پوشانند. ظرفیت هر یک از جعبه های شناور بر حسب گونه های مختلف تاس ماهیان به شرح ذیل است: فیل ماهی یک روزه             20000 عدد تاس ماهی یک روزه            30000 عدد اوزون برون یک روزه           40000 عدد از آنجا که آب این استخر ها بخوبی تهویه نمی شوند، بهتر است نصب شناورها به طور یک در میان مانند صفحه شطرنج صورت گیرد تا تهویه در آنها بهتر انجام گیرد. مدت نگهداری بچه ماهی در جعبه های شناور به درجه حرارت آب بستگی دارد. هر چه هوا گرم تر باشد، زمان نگهداری بچه ماهی ها کمتر خواهد شد. این زمان در فیل ماهی بیشتر و در حدود 10 روز و در تاس ماهی و اوزون برون کمتر و در حدود 7 یا 5 روز است. لاروها ابتدا از کیسه زرده تغذیه می کنند و سپس شروع به یافتن موجودات زنده و کوچک کرده (تغذیه مخلوط) و پس از آن به تدریج شروع به تعذیه فعال می کنند. مراقبت های لازم: در زمستان جعبه ها را آزمایش می کنند و سوراخ هایشان را تمیز و باز می کنند. گاهی چوب این جعبه ها را با قیر یا روغن آلی اندود می کنند تا در مقابل پوسیدگی در داخل آب مقاومت کنند. سطح آب استخر ها هر روز باید کنترل شود. همچنین هر روز باید جعبه ها را تمیز کرد و صدف ها و آشغال های موجود را خارج نمود. این کار باید یک بار صبح و یک بار ظهر  انجام داد. باید ماهی مرده و آلوده به قارچ ساپرولگنیا را هم از آن خارج کرد و تعداد بچه ماهی های مرده را نیز شمرد.   اصول و مراحل پرورش بچه ماهیان خاویاری به روش ترکیبی: در این روش ابتدا لاروهای تازه تخم گشایی شده را در حوضچه های بتنی مخصوص به نام ونیرو[60] نگهداری می کنند.  و پس از جذب کیسه زرده و شروع تغذیه فعال تا چند روز آنها را پرورش می دهند و سپس به استخر های خاکی ویژه پرورش بچه ماهی ها منتقل می کنند. این روش دارای مزایای زیر است: 1.       مدت پرورش بچه ماهی ها کمتر است و در مدت حدود 20 روز محصول ماهی[61] در استخر ها به 100 کیلو گرم  در هر هکتار می رسد. 2.       بچه ماهی هایی که پیشتر در حوضچه های ونیرو با غذاهای زنده پرورش یافته اند، به خوبی می توانند خود را  با شرایط عذایی استخر ها که سرشار از غذاهای زنده هستند، تطبیق دهند. 3.       در این روش چند نوع ماهی غیر همجنس خوار را می توان با هم پرورش داد و از توان تولیدات مختلف غذا های زنده استفاده کافی به عمل آورد. 4.       این روش اشکال های روش استخر های خاکی و خطرهای پرورش در حوضچه های بتنی یا فایبرگلاس را نیز ندارد. برخی از دانشمندان عقیده دارند که در این روش به علت اینکه تغذیه بچه ماهی ها در مرحله شروع تغذیه فعال به صورت دستی با غذای زنده انجام می شود، ممکن است عادت های غیر طبیعی در آنها بروز کند، اما عملی ترین روش پرورش  تاس ماهیان، روش ترکیبی است. حوضچه های ونیرو: ساختمان حوضچه های ونیرو با اختصاصات تشریحی و فیزیولوژیک بچه ماهیان خاویاری همخوانی دارد. بدین معنی که با دو جداره بودن دیواره مدور خارجی فضای داخلی آن عایق بوده و گردش آب در آن آرام است و با اینکه آب آن خوب تهویه و تعویض می شود ، تلاطمی ندارد و لاروها در حین جذب کیسه زرده با آرامش در گوشه و کنار حوضچه ها به حال استراحت و خواب روی هم جمع می شوند. آبی که در این حوضچه ها جریان می یابد می بایست پیشتر از صافی های مخصوص گذشته و فاقد گل آلودگی و اجرام معلق باشد. لارو تاس ماهیان تا جذب کامل کیسه زرده و شروع تغذیه فعال و همچنین چند روز پس از تغذیه فعال در داخل حوضچه های ونیرو تا وزن حدود 100 میلی گرم پرورش داده شده و سپس جمع آوری می شود و به استخر های پرورش انتقال می یابند. تاس ماهیان تا قبل از شروع تغذیه فعال تا مدتی از کیسه زرده تغذیه می کنند. در این حالت به این ماهیان لارو می گویند و این نوع تغذیه را اندوژن[62] می نامند. پس از چند رئز لارو ها در حالی که از کیسه زرده تغذیه می کنند، به خوردن بعضی موجودات ریز رغبت پیدا می کنند. این نوع تغذیه را در تاس ماهیان تغذیه مخلوط[63] می نامند. تغذیه فعال[64] به تغذیه خارجی[65] نیز معروف بوده و با جذب کامل کیسه زرده همزمان است؛ در این حالت دستگاه گوارش آنها قادر به هضم و جذب مواد غذایی است.  زمان تشخیص تغذیه فعالدر تاس ماهیان و به ویژه در فیل ماهی بسیار مهم است، زیرا دارای همنوع خوارس می باشند. قبل از شروع تغذیه، لاروها در گوشه و کنار حوضچه ها در حال استراحت و خواب به سر مکی برند. با شروع تغذیه مخلوط، لاروها در حوض پراکنده می شوند و به جستجوی غذا می پردازند. برای شناسایی دقیق زمان واقعی تغذیه فعال، روش عملی نیز وجود دارد که در زیر شرح داده می شود: قسمت انتهایی روده لارو تاس ماهیان قبل از شروع تغذیه فعال به وسیله ماده سیاه رنگی به نام ملانین پروپکا[66] مسدود شده است. در کارگاه تکثیر و پرورش تاس ماهیان روزانه دو بار از لارو ها نمونه برداری شده و به محض مشاهده دفع کامل توده سیاه رنگ، تغذیه لارو ها با غذای زنده شروع می شود. در تجربه کاری 24 ساعت قبل از دفع ملانین پروپکا  غذای زنده در اختیار لاروها قرار می گیرد(آذری تاکامی،1373). وزن تاس ماهیان به هنگام تغذیه فعال بطور معمول  به شرح ذیل است: فیل ماهی            50 میلی گرم تاس ماهی            40 میلی گرم اوزون برون           30 میلی گرم انواع غذای زنده و روش تغذیه بچه ماهیان خاویاری: اتواع دافنی و خاکشی، کوپه پودا و چرخ تنان بهترین غذاهای زنده ایی هستند که در کارگاه های تکثیر و پرورش تاس ماهیان پرورش داده شده و در اختیار بچه ماهیان قرار می گیرد. اما با ارزش ترین و بهترین غذای زنده ای که برای تاس ماهیان پرورش داده می شود نوعی کرم کم تار به نام کرم سفید است[67] که در سالنی به نام تراریوم [68]پرورش می یابد. لارو پشه شیرونومیده و تعدادی از گاماروس ها مانند گاماروس پولکس[69] و بالاخره نوزاد آرتمیا[70] که از نظر ارزش غذایی بسیار مهم اند، نیز در پرورش و تغذیه تاس ماهیان مورد استفاده قرار می گیرد(آذری تاکامی ، 1993). البته پرورش تمام غذا های زنده در یک زمان بسیار مشکل است. از طرفی تغذیه طولانی فقط با یک نوع غذای زنده اختلال مهمی را در ارگانیسم بدن تاس ماهیان به وجود می آورد. به عنوان مثال تغذیه یک نواخت با کرم سفید، به دلیل وجود مقدار به نسبت زیادی چربی، سبب چاقی و تنبلی ماهی ها خواهد شد. بنابر این در کارگاه های تکثیر و پرورش تاس ماهیان سعی می شود تا حد امکان همراه با پرورش کرم سفید مقداری پلانکتون های جانوری نیز پرورش داده و در اختیار بچه ماهی ها قرار دهند تا همه موارد مورد نیاز بدن به اندازه کافی در دسترس بچه ماهی ها قرار گیرد. به طور معمول مدت نگهداری و تغذیه تاس ماهیان پس از شروع تغذیه فعال در حوض های ونیرو در کارگاه هایی که به روش ترکیبی کار می کنند به شرح ذیل است: فیل ماهی            5 – 6 روز تاس ماهی            7 – 8 روز اوزون برون           8 – 10 روز تا حد امکان باید سعی شود که بیش از این مدت بچه ماهی ها را نگهداری نکرد، زیرا سبب بروز بیماری، اختلال های فیزیولوژیک و هزینه زیاد مصرف غذای زنده خواهد شد، ولی در روش پرورش در حوضچه های بتنی  می توان بچه ماهی ها را تا یک ماه هم نگهداری نمود. محاسبه غذای زنده برای تغذیه و رشد تاس ماهیان باید دقت انجام پذیرد زیرا مقدار زیادی غذا صرفه اقتصادی نداشتهو کاهش مواد غذایی نیز، سبب رشد، ضعف و لاغری بچه ماهی ها می گردد. پس از دانستن پریب تبدیل غذایی باید توجه کرد که افزایش وزن بچه ماهی ها پس از شروع تغذیه فعال تا روز انتقال آنها چقدر است. بیشتر متخصصان تغذیه تاس ماهیان را فقط با پلانکتون ها در روزهای اول و دوم ترجیح می دهند. اضافه کردن کرم سفید برای جبران کمبود مواد غذایی از روز سوم شروع می شود. میگوی آب شور (آرتمیا) به عنوان عذای زنده و با ارزش برای تغذیه بسیاری از بچه ماهی های پرورشی ، در جهان به کار برده می شود(سارجیلوس و دیگران، 1986). محاسن تغذیه بچه ماهیان خاویاری با آرتمیا ، به شرح ذیل است: 1.       تخم گشایی و پرورش آرتمیا در مقایسه با دیگر موجودات بسیار ارزانتر تمام می شود. 2.       تخم های آرتمیا را می توان از مناطق مختلف در ایران بدست آورد که در صورت به عمل آوری مناسب آن قابلیت نگهداری آن طولانی و آسان خواهد بود(آذری تاکامی، 1987). 3.       بچه ماهیان خاویاری که از آرتمیا تغذیه می شوند، رشد بهتر و مقاومت بیشتری را نشان می دهند و شیوع بیماری در آنها بسیار کمتر است. 4.       ناپلیوس آرتمیا را می توان غنی سازی نمود که سبب افزایش رشد و زنده ماندن بچه ماهی ها و مقاومت آنان در برابر استرس و بیماری ها خواهد شد. بچه ماهی هایی که از آرتمیا تغذیه کرده اند ، در شرایط یکسان استخر های خاکی تلفات کمتری(حدود 30 تا 40 درصد) را نشان دادند. جنبه اقتصادی تغذیه با آرتمیا موضوع بسیار مهم دیگری است؛ لذا باید توجه داشت که در حوضچه ههای ونیرو ده ها میلیون لارو بچه ماهی خاویاری پرورش داده می شوند و برای تغذیه این تعداد از بچه ماهی ها گاهی تا چند تن کرم سفید و چند برابر آن دافنی مورد نیاز است. تهیه کرم سفید از نظر اقتصادی بسیار گران تمام می شود، در حالی که تکثیر و پرورش آرتمیا به ویژه در مقایسه با کرم سفید زمان کمتری می برد و هرگاه توده زنده آرتمیا پرورش داده شود، قیمت آن ارزان تر  تمام خواهد شد. تجربه نشان داده است که اگر به جای کرم سفید دست کم 50 درصد بیومس یا ناپلیوس آرتمیا استفاده شود، هم از نظر اقتصادی و سهولت پرورش و هم از نظر باقی ماندن و سرزندگی بچه ماهیان خاویاری به نقطه عطفی خواهیم رسید. یاد آوری: در حین پرورش ماهی در حوض های ونیرو تلفاتی نیز مشاهده می شود، از این رو باید روزانه مرگ و میر بچه ماهی ها را محاسبه و در محاسبه غذای زنده منظور داشت. این تلفات در حوض ها تا 30 درصد پیش بینی می گردد. در بسیاری از کارگاه های تکثیر و پرورش ماهیان خاویاری که هدفشان تولید گوشت و خاویار در آب های داخلی است، تغذیعه بچه ماهیان نورس را پس از جذب کیسه زرده با غذای نیمه مرطوب به نسبت 30 درصد زی توده ماهی در هفته اول آغاز می کنند (هونگ[71] و دیگران، 2002). در کارگاه هایی که بچه ماهی ها را برای حفظ ذخایر به رودخانه و دریا رها می کنند غذای زنده در اولویت خاصی قرار دارد. در ایران مهمترین هدف، رها کردن بچه ماهی ها است، در تغذیه لارو و نوروس ها اهتمام زیادی بر کاربرد غذاهای زنده به عمل می آورند. قبل از تغذیه ابتدا می بایست حوضچه های ونیرو را کاملا تمیز نمود. در ضمن کار از وارد آوردن آسیب به بچه ماهیان باید پرهیز نمود. پس از آن سطح آب حوضچه ها را کاهش می دهند ( از 5 سانتی متر تجاوز نکند). در مورد تغذیه با دافنی به علت کوچک بودن دهان بچه ماهی ها ، از الک های مخصوص که قطر سوراخ های توری آن یک میلی متر است،  استفاده می کنند. این کار سبب جلوگیری از ورود دیگر موجودات و دافنی های درشت نیز می شود. همیشه باید سعی نمود که دافنی های زنده را در دسترس بچه ماهی ها قرار داد، زیرا دافنی های مرده خیلی زود فاسد شده و بعلاوه بچه ماهی ها از دافنی مرده تغذیه نمی کنند. در هنگام تغذیه بچه ماهی ها با دافنی باید شبکه های توری اطراف حوض های ونیرو را بطور پیوسته تمیز کرد. در غیر اینصورت دافنی، این سوراخ ها را می بندند و در نتیجه سطح آب بالا می آید. به جهت شوکه نشدن دافنی از اختلاف دمایی آب ، آنها را باید ابتدا هم دما نمود. تغذیه بچه ماهی ها به وسیله کرم الیگودخت نیز باید با دقت و فراست خاصی انجام می گیرد. لذا باید خاک کرم ها را کاملا جدا کرده و سپس در روزهای اول تغذیه آنها را کاملا خرد کرده و در اختیار بچه ماهی ها قرار داد. برای خرد کردند کرم ها از کاردهایی با تیغه دراز و تخته های به نسبت ضخیم استفاده می شود. غذا های زنده را باید در دور حوض به طور یکنواخت پخش کرد، تا در مرکز حوض روی هم انباشته نشوند و از دسترس بچه ماهی ها خارج نباشند و فاسد نشوند. دفعات غذا دادن بچه ماهی ها نباید کمتر از 3 یا 4 بار در شبانه روز باشد. همیشه سعی می شود مقداری دافنی در داخل حوض های پرورش ماهیان وجود داشته باشد تا ماهی ها وقت خواستند، بتوانند از آنها تغذیه کنند. حمل بچه ماهی ها از حوض های ونیرو به استخرهای پرورش: پایان پرورش بچه ماهی ها از حوض های ونیرو زمانی است که وزن آنها به مقدار مطلوب زیر برسد: فیل ماهی                        80 تا 100 میلی گرم تاس ماهی            70 تا 80 میلی گرم اوزون برون           60 تا 70 میلی گرم نگهداری طولانی بچه ماهی ها در حوضچه های ونیرو سبب عادت های غیر طبیعی و تنبلی آنها می شود. برای حمل بچه ماهی ها صبح زود یا عصر که هوا خنک باشد انتخاب می شود. بچه ماهی ها به وسیله ساچوک نایلونی جمع آوری شده و هم از طریق هدایت به وسیله خروجی آب ، به تانکرهای مخصوص انتقال می یابد. باید توجه داشت که قبل از ریختن بچه ماهی ها می بایست هم دمایی انجام گیرد. به ازای هر لیتر از آب مخزن نسبت به درجه حرارت 30 تا 40 عدد و در هوای خنک تا 80 عدد از بچه ماهی ها را می توان حمل می کرد و مدت انتقال آن نباید بیش از 30 تا 45 دقیقه طول بکشد. ظرفیت یاد شده نیز برای همین زمان در نظر گرفته شده است (آذری تاکامی، 1370). بهنگام انتقال بچه ماهی ها می بایست تعداد آنها ، میزان ماهی های تلف شده ، وزن آنها تعیین و محاسبه گشته و مد نظر قرار گیرد. شکل و ابعاد استخر های پرورش تاس ماهیان: تاس ماهیانی که برای حفظ ذخایر به رودخانه و دریا رها می شوند، پس از مرحله رشد و نمو نوزادگاهی در استخرهای خاکی به مدت محدودی پرورش داده می شوند تا به وزن مطلوب 3 تا 5 گرمی برسد. در هر روش تاس ماهیان اعم از ترکیبی، مردابی یا پرواربندی از استخرهای خاکی نیز استفاده می شود. اندازه استخرها بهتر است حدود یک تا دو هکتار باشد زیرا اندازه های کوچک تر نتایج خوبی در بر ندارند. در چنین استخرهایی حرارت به سرعت افزایش و آلودگی ها به سرعت انتشار می یابد و دشمنان بچه ماهی ها از قبیل مار، قورباغه و دیگر آبزیان در محیط محدود رشد و نمو می یابند و به  سادگی بچه ماهی ها را می خورند. همچنین اگر استخرها بزرگ تر از معیار ذکر شده یعنی 10 تا 20 هکتار باشد، کنترل آنها آسان نخواهد بود. به طور کلی تجربه نشان داده است که استخر های یک تا دو هکتاری همه شرایط مطلوب دارند و محصول ماهی در آنها بیشتر است (آذری تاکامی،1370). استخرهای پرورشی ممکن است مربع، مستطیل، سه گوش و .. باشد. بهترین شکل استخرهای پرورش تاس ماهیان مستطیل است. کف استخرهای پرورش تاس ماهیان دارای دو شیب است. یکی از محل ورود آب به طرف در خروجی آب یعنی از ضلع کوچک مستطیل به طرف ضلع کوچک دیگر، شیب دیگر از دو ضلع جانبی به طرف مرکز است. به طور معمول به همین دلیل بستر میانی استخرها دارای کانال به نسبت باریکی است که برای تخلیه بچه ماهی ها و تسریع تخلیه آب مورد استفاده قرار می گیرد. باید سطح آب در استخرهای پرورش همواره ثابت مگه داشته شود. از این رو روزانه باید سطح آب را اندازه گرفت و به اندازه مقدار کاسته شده، به استخرها آب اضافه کرد. با در نظر گرفتن جهت جریان باد، بنای استخرهای پرورش ماهی طوری طراحی می شود که برای جریان غالب باد از ورودی به خروجی آب (مونک) باشد تا سبب سهولت خروج مواد زاید و گازهای سمی شود. آماده سازی استخر برای پرورش ماهیان خاویاری: 1.       اصلاح و بهبود استخر ها: یکی از کارهای مهم و در عین حال حساسی که همه ساله در استخرهای پرورش تاس ماهیان باید انجام گیرد، اصلاح و بهبود استخرهای پرورشی است. این عمل بیشتر قبل از شروع پرورش و گاهی در حین پرورش ضرورت پیدا می کند. کف استخرهای پرورش تاس ماهیان باید از هر گونه گیاه زدوده شود. زیرا گیاهان مانع  حرکت سریع بچه ماهی ها می شوند . بچه ماهی هان در لا به لای شاخ و برگ گیاهان گرفتار می شوند و همچنین گیاهان پوسیده و تخمیر شده، و با جذب اکسیژن و ایجاد مواد آلی محیط استخر را مسموم می کنند. در صورتیکه گیاهان مهار نشوند ، استخر ها به سرعت به مردابی مملو از علف های هرز و بوریا تبدیل خواهند شد. مبارزه و کنترل انواع گیاهان موجود در استخر های پرورش ماهی به روش های مختلفی صورت می گیرد که در زیر به آنها اشاره می شود: الف) مبارزه شیمیایی: اگر استخر ها دچار شکوفایی جلبکی شوند، با کاد کبود(CuSO4) می توان با آنها مبارزه کرد. ب) مبارزه بیولوژیکی: این روش مبارزه به از بین بردن دسته ای از موجودات توسط دشمنان طبیعی آنها گفته  می شود که در این مورد از انواع ماهی های علف خوار مانند آمور استفاده می شود. ج) روش های پیشگیری: قبل از آب بستن استخر ها به منظور پیشگیری و محدود کردن رشد گیاهان و جلبک ها اقدام به از بین بردن گیاهان به روش های مختلف می کنند. از جمله : بریدن ساقه های بلندو سخت با ابزار برنده مانند داس و سوزاندن گیاهان، در اماکنی که کارگر ارزان است مقرون به صرفه است.   2.       آب بستن استخر ها و کشت غذای زنده: آب بستن استخرهای پرورش تاس ماهیان، بسیار ساده به نظر می رسد ، ولی باید نکات مهمی را در آن رعایت کرد که بستگی زیادی به آماده شدن استخر ها برای پذیرش بچه ماهی ها دارد. در غیر این صورت استخر های پرورش ماهی مانند استخر شنای معمولی خواهد بود که فاقد هر نوع ارزش غذایی برای بچه ماهیان است. شروع ریختن آب به استخر های پرورش تاس ماهیان به طول عمر آن بستگی دارد. به طوری که اگر  اولین سال بهره برداری باشد پر کردن آب استخر ها باید همزمان بازمان خروج لاروها از تخم در پایان دوره انکوباسیون باشد. زیرا در سال اول زمین کف استخر ها به حد کافی غنی نیست، و همچنین تخم موجودات زنده غذایی در آن بسیار کم است. در دومین ، سومین یا چندمین سال بهره برداری استخر ها ، زمان شروع تغذیه فعال بچه ماهی ها در حوضچه های ونیرو مقارن با آب بستن استخر هاست. در فصل پاییز که رشد غذای زنده به کندی صورت می گیرد، این زمان طولانی تر است، یعنی آب بستن استخر ها همزمان با بدست آوردن تخم از مولد هاست. به طور معمول در سال های اول بنای استخر ها برای تقویت غذاهای زنده در آنها 3 تا 4 روز پس از افزایش اولین کود اقدام به کشت دافنی مادر به مقدار 2 تا 3 کیلوگرم بر هکتار می شود.   3.       پیشگیری از ورود آبزیان: برای پیشگیری از ورود بچه ماهی های وحشی و سایر آبزیان، جلوی ورودی آب استخر های پرورش، تورهای فلزی به شکل قیف نصب می شود.   4.       بارور سازی استخر های پرورش تاس ماهیان: استخر های خاکی باید از باروری خاصی برخوردار باشند تاماهیان بتوانند در شرایط بهینه هیدروبیولوژیکی و هیدروشیمیایی پرورش و رشد یابند. زیرا برای تغذیه بچه ماهیان رشد و توسعه موجودات زنده غذایی لازم است. برای رشد این موجودات نیز بعضی از مواد زیست زا [72] (بیوژن) مانند فسفر، ازت، و دیگر ریز عنصر ها[73] مورد احتیاج است. برای تامین این مواد باید استخر ها را به وسیله انواع کود ها بارور ساخت. بارور سازی استخر ها منجر به افزایش عوامل زیست زا و رسیدن به حد عادی و افزایش محصول ماهی ها می شود (میلشتاین، 1977). حضور فسفر و ازت برای باروری استخر ها بسیار لازم است، به ویژه نسبت صحیح این دو عنصر به سلامت و تولیدات بیولوژیکی استخر های پرورش کمک زیادی می کند. به طور معمول نسبت فیفر به ازت P:N، 1:4  در نظر گرفته می شود. در کود های  آلی مانند فضولات حیوانی تمام میکروالمان ها، عوامل رشد و مقدار زیادی از باکتری وجود دارد که در تجزیه مواد و تغذیه فیتوپلانگتون ها و زئوپلانگتون ها به کار می رود و به همین علت در استخر هایی که کود آلی به کار برده می شود موجودات زنده غذایی افزایش چشمگیری می یابند. عوامل موثر در کود دهی استخر های پرورش ماهی الف) درجه حرارت: حرارت آب عامل بسیار موثری در کود دهی استخر های پرورش ماهی است. کود دهی استخر ها در آب و هوای سرد سبب کندی و کاهش باروری آی می شود و در حرارت های بین 22 تا 27 درجه سانتیگراد باروری آب استخر ها با سرعت مناسبی صورت خواهد بذیرفت. ب) اکسیژن: مقدار اکسیژن آب استخر ها باید بین 80 تا 100 درصد باشد، زیرا کمبود اکسیژن سبب عدم باروری مناسب آب خواهد شد. ج) نور: تولید فیتوپلانگتون ها که تولیدات اولیه را تشکیل می دهند، روزهای آفتابی سریع تر بوده و در روزهای کوتاه و ابری تولیدات اولیه کاهش می یابد. یاد آوری در مورد استخر های خاکی پرورش تاس ماهیان ، کف استخر ها باید از گیاهان و علف های هرز کاملا زدوده شود. در صورت اصلاح و بهبود کف استخر ها افزایش کود مفید واقع خواهد شد. در غیر این صورت کود ها به مصرف تولید علف های هرز و بوته ها خواهد رسید که برای تاس ماهیان مضر خواهد بود. یکی از پیشکسوتان پرورش بچه ماهیان ، دانشمند روسی ول تیشی وا[74] 1964 بود. وی عقیده داشت که مخلوط کود  (آلی و معدنی) را باید به کار برد. در نواحی گرمسیری مانند کورا و سفیدرودکه بچه ماهی ها سریع تر رشد می کنند، به کار بردن کودهای مخلوط ضروری تر است. در این مناطق جای کود آلی و حیوانی کود گیاهی یا کود سبز[75] هم به کار می رود. این کودها از طرفی جایگاه مناسبی برای لارو پشه هستند و از طرف دیگر ، به سرعت تخمیر می شوند و باکتری ها به سرعت رشد می کنند و سبب رشد خاکشی نیز می شوند. به عقیده ول تیشی وا بهترین غذا ها برای رشد خاکشی ، جلبک های سبز هستند و بهترین شرایط برای رشد جلبک ها وجود نیتروژن و فسفر در کود های معدنی است. هر چه درجه حرارت آب بیشتر می شود ، مقدار کود دهی معدنی کاهش می یابد. مقدار زیاد کودهای معدنی، موجب رشد سریع جلبک ها و جذب اکسیژن می شوند و در نتیجه رژیم بیوشیمیایی آب به هم می خورد و اکسیژن داخل استخر هاکاهش می یابد. پروفسور میلشتاین نشان داده است محصول بیشتر ماهی هنگامی به واقعیت خواهد پیوست که برای تغذیه بچه ماهی ها زیتوده زئوپلانگتون ها به اندازه کافی افزایش یابد. هنگامی که زمان بین پر کردن استخرها و معرفی بچه ماهی ها طولانی باشد، بی مهرگان دیگری رشد می کنند و غذای بچه ماهی ها را می خورند و آن را کاهش می دهند و در نتیجه محصول نهایی بسیار کاهش می یابد. روش های پرورش و تغذیه ماهیان خاویاری مهم ترین هدفی که برای تاس ماهیان از حدود 123 سال پیش در نظر گرفته شده بود، تکثیر مصنوعی و پرورش  بچه ماهی ها و رها سازی آنها به رودخانه و دریاها به منظور حفظ ذخایر آنها بوده است. یکی دیگر از هدف های پرورش ماهیان خاویاری، استفاده از گوشت لذیذ آنها و در پی آن تولید خاویار بوده است. تولید گوشت ماهیان خاویاری به وسیله هیبرید های مختلفی از انواع آنها توسط روس ها از سال 1970 آغاز شد. روش های پرورش پرورش ماهیان خاویاری با سیستم های مختلفی انجام می شود، از پرورش گسترده در استخر های خاکی تا آبراهه های پرورش قزل آلا در آب های سرد؛ همچنین در جوضچه های بتونی مدرن و پرورش متراکم مدار بسته با درجه حرارت ثابت. قفس های شناور نیز برای پرورش ماهیان خاویاری به کار برده می شود. در سالهای اخیر بیشتر مزارع تجاری پرورش ماهیان خاویاری به تولید خاویار تکیه می کنند، ولی مانع بزرگ در این راه در مورد بیشتر گونه ها زمان طولانی رسیدن به بلوغ جنسی در آنهاست. رفتار تغذیه ایی فیل ماهی در حال حاظر فیل ماهی با توجه به ویژگی هایش از نظر سرعت رشد و مقاومت و سازگاری با محیط جدید ، به عنوان بهترین گونه پرورشی در شرایط ایران پیشنهاد می شود. تاس ماهیان دارای دامنه غذایی وسیعی بوده و در اعماق مختلف و آب های شیرین و شور قادرند طعمه های خود را در گروه های مختلفی جست جو نمایند(گربیلسکی، 1962). بررسی هایی در ایران ، در قسمت های جنوبی دریای خزر و استخر های پرورش ماهیان خاویاری به عمل آمد، نتیجه گرفته شد که تاس ماهیان از جمله فیل ماهی در سنین مختلف از طعمه های متنوعی تغذیه به عمل می آورند. در میان تاس ماهیان شیپ، تاس ماهی ، اوزون برون از جنس آسیپنزر همه چیز خوارند، در صورتی که فیل ماهی از جنس هوزو نوعی ماعی فقط گوشتخوار بوده که در گرفتن طعمه نیز بسیار حریص است. ماهیان خاویاری بر خلاف بعضی از ماهیان مانند قزل آلا که باید غذ را ببیند و سپس شکار کند، از حس بویایی بهره می برند و طعمه را می یابند. تاس ماهیان مانند فیل ماهی پس از تشخیص محل غذا به کمک حس بویایی مبادرت به تشخیص مزه غذا با حس چشایی بیرونی خود برای گرفتن طعمه یا خوردن آن می کنند. تاس ماهیان قدرت بینایی بسیار ضعیفی برای دیدن موانع و شکار دارند، ولی اعضای گیرنده شیمیایی آنها بسیار پیشرفته است که نقش زیادی در رفتار های فیزیلوژیک آنها دارد. لذا تغذیه آنها به تاریکی و روشنایی وابستگی چندانی نداشته و غذا دهی به آنها در روز یا شب فرقی با یکدیگر ندارد. بنابر این رفتار تغذیه ایی ماهی ماهیان خاویاری برای گرفتن غذا در مرحله نهایی شامل تماس ، لقمه کردن و بلعیدن است. فعالیت تغذیه ایی فیل ماهی به درجه حرارت بستگی دارد. در زمستان تغذیه آنها ضعیف می شود و در تابستان شدیدتر از فصول دیگر تغذیه می کند. فیل ماهی برخلاف دیگر تاس ماهیان در هنگام مهاجرت در رودخانه نیز تغذیه می کند، اما این نوع تغذیه ضعیف تر از دریاست. بچه فیل ماهی ها زود تر از دیگر تاس ماهیان به رژیم ماهیخواری روی می آورند. پس از رسیدن به طول 2 تا 3 سانتی متر آنها شروع به تغذیه از لاروهای تاس ماهیان، کپور ماهیان و دیگر گونه ها می کنند. مهمترین ماهیان یافت شده در معده فیل ماهی هایی که در دریای خزر صید شدند، کلمه، ماهی سفید، گاو ماهی (بیشتر از همه) ، کلکا، شگ ماهی و مقدار کمی نرم تنان بود. فیل ماهی ها در فصل های سرد به اندازه 1 تا 3 درصد وزن بدن خود مانند دیگر ماهیان ماهیخوار تغذیه می کنند. در بهار و تابستان به سرعت به مقدار تغذیشان افزوده می شود، به طوری که در ماه های خرداد و تیر به اندازه 21 درصد وزن بدنشان غذا مصرف می کنند. در ماه های تابستان فیل ماهی می تواند به اندازه 50 درصد کل غذای سالیانه خود را مصرف نماید (هولچیک ، 1989). با توجه به اینکه این ماهی از حس بویایی و چشایی برای جستجوی غذا و بلعیدن آن استفاده می کند و با قرار گرفتن وضعیت دهان در قسمت زیرین سر عادت به گرفتن غذا از کف اماکن پرورشی دارند، باید غذای آنها طوری تهیه شود که در آب شناور یا معلق نماند، بلکه در بستر آب قرار گیرد. توزیع غذای زنده مانند گاماروس و بچه ماهیان غیر اقتصادی نیز در اماکن پرورش ماهیان خاویاری مرسوم است که کیفیت خاص فیزیکی خود را دارد. از آنجاییکه ماهیان خاویاری ، به ویژه فیل ماهی فقط گوشتخوارند، پروتئین حیوانی نقش مهمی به عهده دارد، همچنین اسید های چرب در ترکیب شیمیایی غذای ماهیان خاویاری نقش حیاتی دارد و اغلب بین 12 تا 14 درصد جیره غذایی را شامل می شود. غذا ماهیان خاویاری مانند غذای ماهیان سردابی دارای فیبر کم، ولی سرشار از مواد معدنی است. ماهیان خاویاری از گرفتن پلت های غذایی بسیار خشک و سفت، امتناع می کنند و پلت های نرم تر را بیشتر  ترجیح می دهند. از این رو بهتر است همواره بخش تهیه غذا کارگاه، نسبت به آماده کردن پلتهای نیمه مرطوب فعال باشد. غذای زنده بسیاری از کمبود های غذایی را که ممکن است در فرمولاسیون غذایی نیامده باشد یا از آن اطلاعی در دست نباشد، جبران نماید و همچنین با داشتن آنزیم های خارجی (مانند دافنی) به هضم و جذب غذا کمک کرده و حتی هضم غذا های کنسانتره را کامل می کند. (آذری تاکامی، 1387). همچنین غذای زنده مقاومت ماهی را در مقابل عوامل پاتوژن و استرسهای محیطی افزایش می دهد و در رشد و نمو گناد های جنسی (تخمدان و خاویار) نقش به سطایی دارد.   این بود خلاصه ای از کتاب تکثیر و پرورش تاس ماهیان (ماهیان خاویاری) ،  تالیف دکتر قباد آذری تاکامی استاد دانشگاه تهران امید وارم این ناچیز مورد استفاده همه خوانندگان ، به خصوص دانشجویان گرامی رشته شیلات واقع گردد. ارادتمند تمامی دوستان مهندس مجید نوروزی کارشناس تکثیر و پرورش   پی نوشت ها [1] تکثیر و پرورش تاس ماهیان ، مقدمه [2] همان ، پیشگفتار [3] Acipenseridae [4] Sturgeon [5] Cretaceous [6] Devonian [7] Triassic [8] Berg 1948 [9] همان ، فصل اول [10] Ganoid [11] Heterocerque [12] همان [13] همان [14] Nigaro [15] Albus [16] همان [17] همان [18] همان [19] Olfactory organs [20] Kasumyan 1999 [21] Huso [22] Acipenser [23] Cloak [24] Urogenital [25] همان [26] همان [27] Morphometric [28] Meristic [29] Antigenic [30] Karatava [31] Sterlet [32] Bester [33] Spiraculum [34] همان [35] همان [36]  Rostami [37] بالیک Balyk واژه ایی روسی است که به گوشت دودی شده ماهیان خاویاری به روش خشک، گفته میشود. [38] همان [39] همان [40] Benthosis [41] Clupeidae [42] Percidae [43] Neogobius [44] Pelagic [45] Brackish water [46] Guirbilsky [47] Omnivorous [48] Carnivorous [49] Phoca caspia [50] O.B. Tchernichev [51] Micropile [52] Ginzburg [53] Hung S.S.O [54] Chemosensory organs [55] Kasumyan [56] Nursery pond [57] Basin method [58] Pond method [59] Cherfas [60] VNIRO (All. Union Scientific Research Institute of Fisheries and Oceanography) [61] Fish yield [62] Endogen fedre [63] Endo. Exogen (mixt) Feeder [64] Active Feeder [65] Exogen Feeder [66] Mellanin propka [67]  Oligochaet [68] Terarium [69] Gammaraus pulex [70] Artemia nauplii [71] Hung , S.S.O [72] Biogen [73] Microelements [74] Veltishcheva.I.F. [75] Green fertilizer